Rozwój mowy

Jąkanie u dziecka — kiedy to norma, a kiedy nie

Dorosły siedzi na podłodze na wysokości oczu dziecka przy słonecznym oknie

Niepłynne mówienie u dziecka między drugim a piątym rokiem życia może być fizjologiczną niepłynnością mówienia, która — jak opisuje ją Polski Związek Logopedów — nie jest zaburzeniem, ale zjawiskiem rozwojowym. U około 60% dzieci z niepłynnością mówienia ustępuje ona samoistnie przed ukończeniem siódmego roku życia, a u 40% utrzymuje się. Niżej znajdziesz różnice, które wymieniają logopedzi z PZL, objawy warte obserwacji i to, co możesz zrobić w domu.

Fizjologiczna niepłynność czy jąkanie?

Fizjologiczna niepłynność mówienia pojawia się u dzieci w okresie najbardziej intensywnego rozwoju językowego, czyli w przedziale wieku 2–5 lat. Uważa się powszechnie, że występuje u wszystkich dzieci, ale z bardzo różną intensywnością — objawy niepłynności zauważa u swoich dzieci tylko ok. 16% matek.

Jąkanie rozwojowe najczęściej pojawia się u dziecka w wieku przedszkolnym, czyli w tym samym okresie intensywnego rozwoju mowy. Rozróżnienie fizjologicznej niepłynności mówienia i jąkania rozwojowego bywa kłopotliwe — opracowanie PZL wymienia kilka szczegółów, które je różnią:

  • przy fizjologicznej niepłynności zająknięcia zdarzają się częściej na słowach pomocniczych, na przykład przyimkach; przy jąkaniu rozwojowym zdarzają się na wszystkich słowach;
  • fizjologiczna niepłynność często nie jest przez dziecko uświadomiona; jąkanie rozwojowe szybko zostaje uświadomione.

Polski Związek Logopedów zwraca też uwagę, że rozwojowa niepłynność mówienia może przerodzić się w jąkanie wczesnodziecięce, a ono w trwałe jąkanie. Proponujemy notować raz w tygodniu, co dokładnie słyszysz — jedno, dwa zdania wystarczą, a taką notatkę możesz zabrać na konsultację.

O powtarzaniu całych słów i zwrotów zasłyszanych od innych pisaliśmy w osobnym wpisie — o echolalii u dziecka.

Jak brzmi i wygląda jąkanie

W materiale PZL o jąkaniu wczesnodziecięcym wśród objawów wymienia się powtarzanie części wyrazu i przeciąganie głosek, napięte pauzy w wypowiedzi oraz niepłynności trwające dłużej niż 2 sekundy. NHS opisuje to samo trzema prostymi obrazami: dziecko powtarza dźwięki lub sylaby, wydłuża dźwięki albo słowo się zacina i w ogóle nie wychodzi.

Ta sama strona NHS nazywa jąkanie rozwojowe najczęstszym rodzajem jąkania — takim, które pojawia się we wczesnym dzieciństwie, gdy umiejętności mowy i języka rozwijają się szybko.

Nie jest to obraz stały. Nasilenie jąkania różni się od osoby do osoby i od sytuacji do sytuacji, a według amerykańskiej Akademii Pediatrii typowe jest też, że dziecko przechodzi tam i z powrotem między okresami płynności i niepłynności.

Oprócz tego, co słyszysz, jest też to, co widzisz. Niepłynnościom mogą towarzyszyć współruchy — marszczenie czoła i brwi, wzmożone mruganie oczami, drżenie policzków, warg, podbródka. AAP wymienia podobne zachowania: mruganie oczami, napięte usta, patrzenie w bok i unikanie kontaktu wzrokowego. O jąkaniu wczesnodziecięcym świadczy również negatywne nastawienie dziecka do własnej mowy, sytuacji komunikacyjnych i samego siebie. PZL wymienia też wśród rzeczy ocenianych przez logopedę zachowania świadczące o unikaniu trudności z mówieniem, zmierzające do ukrycia niepłynności. W praktyce zapisz więc nie tylko to, co słyszysz, ale i to, czego dziecko zaczyna unikać.

Skąd się bierze jąkanie

Tu uczciwa odpowiedź jest krótka. NHS pisze wprost, że nie da się z pewnością powiedzieć, dlaczego dziecko zaczyna się jąkać, ale nie jest to spowodowane niczym, co zrobili rodzice. Polski Związek Logopedów zaczyna swoją listę wskazówek dla rodziców od tego samego zdania: nie szukaj winy w sobie ani w innych z powodu jąkania dziecka.

To, co wiadomo, dotyczy raczej okoliczności niż winy. Brak koordynacji części rozwijającego się systemu mowy może powodować powtórzenia i zatrzymania, szczególnie gdy dziecko ma dużo do powiedzenia, jest podekscytowane albo czuje presję. AAP opisuje to podobnie: niepłynność często pojawia się, gdy dziecko jest podekscytowane, zmęczone albo czuje się ponaglane do mówienia.

Rolę odgrywają też czynniki, na które nikt nie ma wpływu. Jąkanie jest częstsze u chłopców niż u dziewczynek, a około 2 na 3 osoby, które się jąkają, mają jąkanie w historii rodziny.

Czy jąkanie mija samo?

Część niepłynności mija. Badania, na które powołuje się NHS, wskazują, że około 1 na 12 małych dzieci przechodzi przez okres jąkania. Po stronie polskiej PZL podaje liczby, od których zaczyna się ten wpis: u ok. 60% dzieci niepłynność ustępuje samoistnie przed siódmym rokiem życia, u 40% utrzymuje się.

Czekanie nie jest jednak jedyną opcją. NIDCD podaje, że u bardzo małych dzieci wczesne oddziaływanie może zapobiec temu, by jąkanie rozwojowe stało się problemem na całe życie. NHS pisze, że terapia jąkania jest często skuteczna u dzieci w wieku przedszkolnym i że dlatego ważne jest, by jak najszybciej uzyskać poradę. AAP ujmuje to jednym zdaniem: wczesna profesjonalna pomoc daje najlepsze szanse na zmniejszenie jąkania.

Co możesz zrobić w domu

Wszystkie punkty niżej pochodzą z zaleceń PZL, NIDCD i AAP dla rodziców. Proponujemy zacząć od dwóch pierwszych i dodawać kolejne po kilku dniach.

  1. Zwolnij własne tempo mówienia do dziecka. NIDCD precyzuje, że chodzi o mówienie w nieco zwolniony i swobodny sposób, co może zmniejszyć presję czasu odczuwaną przez dziecko. Nie chodzi o sztuczne sylabizowanie — raczej o to tempo, jakim mówisz, kiedy nikt nigdzie się nie spieszy.
  2. Słuchaj tego, o czym dziecko mówi, a nie jak mówi, i utrzymuj przy tym kontakt wzrokowy. NIDCD opisuje to samo jako skupianie się na treści komunikatu, a nie na tym, jak został powiedziany.
  3. Poczekaj, aż dziecko samo powie zamierzone słowo. Daj mu czas na dokończenie tego, co mówi, bez ponaglania i przerywania.
  4. Zamień pytanie na zdanie, kiedy widzisz, że dziecku trudno odpowiedzieć — zamiast „jak było dziś w przedszkolu?” powiedz „byliście dziś na dworze, to musiało być fajne”. AAP nazywa to jednym ze skutecznych podejść zmniejszających presję.
  5. Śpiewajcie razem ulubione piosenki i recytujcie wiersze w zwolnionym tempie. Proponujemy kilka minut przy wieczornym sprzątaniu zabawek.
  6. Zachowaj stały rytm dnia — stałe pory posiłków i snu oraz odpowiednią ilość czasu na wyciszenie i relaks. NIDCD opisuje podobny warunek szerzej: spokojne otoczenie domowe, które daje dziecku wiele okazji do mówienia. Ten punkt stoi na pierwszym miejscu jego listy dla rodziców, przed wszystkimi technikami.
Tamburyn i drewniana marakasa na dywanie obok dłoni dziecka

Czego lepiej nie robić

  • Nie poprawiaj dziecka podczas niepłynnej wypowiedzi.
  • Nie zmuszaj dziecka do wypowiadania się, jeśli tego nie chce.
  • Nie mów „zwolnij” ani „pomyśl, co chcesz powiedzieć”. AAP zwraca uwagę, że zwroty tego rodzaju na ogół nie pomagają dzieciom, które się jąkają.
  • Nie porównuj dziecka z innymi dziećmi.

Zostaje pytanie, czy w ogóle rozmawiać z dzieckiem o jąkaniu. AAP rozdziela te dwie sytuacje: gdy dziecko jest świadome swojego jąkania, najlepiej mówić o tym otwarcie i w pozytywny sposób; jeśli nie wydaje się świadome problemu, nie ma potrzeby poruszać tematu, dopóki nie trafi do logopedy.

Kiedy skonsultować się z logopedą

Nieznaczne zająknięcia, które nie zakłócają wypowiedzi, mieszczą się w normie — te, które znacznie utrudniają wypowiadanie się, PZL zaleca zdiagnozować u specjalisty. Dłużej trwająca niepłynność w mowie dziecka powinna być powodem do niezwłocznej konsultacji z logopedą i psychologiem.

NIDCD podaje trzy konkretne przesłanki do oceny dziecka przez specjalistę: dziecko jąka się od 3 do 6 miesięcy, przejawia zachowania świadczące o wysiłku przy mówieniu albo ma jąkanie w historii rodziny.

Punktem wyjścia do jakichkolwiek działań powinna być diagnoza. Logopeda podczas badania określi i oceni ilość oraz stopień niepłynności i okoliczności, w których się ona pojawia. Proponujemy więc zabrać na wizytę tygodniowe notatki właśnie o tych okolicznościach. NIDCD wspomina też, że część badaczy zaleca ocenę dziecka co 3 miesiące, by ustalić, czy jąkanie się nasila, czy zmniejsza. Jeśli zastanawiasz się, jak wygląda sama wizyta i co na nią przygotować, zajrzyj do wpisu o tym, kiedy iść z dzieckiem do logopedy.

Większość tego, co wymieniają PZL, NIDCD i AAP, dotyczy rozmów, które i tak codziennie prowadzicie: ich tempa, uwagi i tego, na co reagujesz. Zmiany są małe, a razem składają się na to, co NIDCD nazywa spokojnym otoczeniem domowym z wieloma okazjami do mówienia. W aplikacji Pogaduszki znajdziesz krótkie ćwiczenia mowy dopasowane do wieku dziecka, które łatwo wpleść w taki codzienny rytm.

Pytania i odpowiedzi

Najczęstsze pytania

Czy jąkanie u dziecka mija samo?

Polski Związek Logopedów podaje, że u około 60% dzieci z niepłynnością mówienia ustępuje ona samoistnie przed ukończeniem siódmego roku życia, a u 40% utrzymuje się. NIDCD dodaje, że u bardzo małych dzieci wczesne oddziaływanie może zapobiec temu, by jąkanie rozwojowe stało się problemem na całe życie. Czekanie i konsultacja nie wykluczają się więc wzajemnie.

W jakim wieku pojawia się niepłynność mówienia?

Fizjologiczna niepłynność mówienia występuje u dzieci w okresie najbardziej intensywnego rozwoju językowego, czyli w przedziale wieku 2–5 lat. Jąkanie rozwojowe najczęściej pojawia się u dziecka w wieku przedszkolnym, w tym samym okresie intensywnego rozwoju mowy.

Czy to moja wina, że dziecko się jąka?

NHS pisze wprost, że nie da się z pewnością powiedzieć, dlaczego dziecko zaczyna się jąkać, ale nie jest to spowodowane niczym, co zrobili rodzice. Polski Związek Logopedów zaczyna swoją listę wskazówek dla rodziców od zdania: nie szukaj winy w sobie ani w innych z powodu jąkania dziecka.

Kiedy skonsultować jąkanie z logopedą?

Dłużej trwająca niepłynność w mowie dziecka powinna być powodem do niezwłocznej konsultacji z logopedą i psychologiem. NIDCD podaje trzy przesłanki do oceny dziecka przez specjalistę: dziecko jąka się od 3 do 6 miesięcy, przejawia zachowania świadczące o wysiłku przy mówieniu albo ma jąkanie w historii rodziny.

Czy rozmawiać z dzieckiem o jego jąkaniu?

Amerykańska Akademia Pediatrii rozdziela dwie sytuacje. Gdy dziecko jest świadome swojego jąkania, najlepiej mówić o tym otwarcie i w pozytywny sposób. Jeśli nie wydaje się świadome problemu, nie ma potrzeby poruszać tematu, dopóki nie trafi do logopedy.

Małe słowa. Wielkie możliwości.

Ćwicz wymowę z dzieckiem w aplikacji Pogaduszki

Gry sterowane głosem, które oceniają wymowę i pokazują postępy.

Pobierz w App StorePobierz z Google Play
Na telefon i tablet · dla dzieci 3–15 lat