Gry logopedyczne dla dzieci: 6 zabaw na co dzień

Najlepsze gry logopedyczne dla dzieci to te, w które zagracie dziś wieczorem tym, co już macie w domu. Polski Związek Logopedów pisze wprost, że nauka mowy nie kończy się w gabinecie, a praca z dzieckiem w formie zabawy ma być kontynuowana w ciągu całego dnia. Niżej znajdziesz sześć takich zabaw, zasady, które pomagają je utrzymać, i sygnały, przy których warto umówić konsultację.

Czy domowe gry logopedyczne mają sens?

Mają, o ile nie zastępują logopedy, tylko przedłużają jego pracę na cały dzień. W folderze „Mowa małego dziecka” Polskiego Związku Logopedów czytamy: „Pamiętaj, że nauka mowy i wymowy nie powinna ograniczać się tylko do zajęć z logopedą. Praca z dzieckiem w formie zabawy musi być kontynuowana w ciągu całego dnia”.

Od strony gabinetu opisuje to amerykański NIDCD: po ocenie dziecka logopeda może zaproponować aktywności do wykonania w domu, które stymulują jego rozwój. Ten sam serwis zaznacza, że mowa i język rozwijają się najlepiej w otoczeniu bogatym w dźwięki, obrazy i stały kontakt z mową innych ludzi.

Jest też ślad w badaniach. W badaniu nad interwencją prowadzoną przez rodziców dzieci późno mówiących interwencja pośrednio zwiększyła zasób słów dzieci — przez zmianę w tym, jak rodzice rozbudowywali wypowiedzi dziecka i ile rozmawiali podczas czytania. Rodzice z grupy z interwencją istotnie częściej rozmawiali w trakcie czytania niż rodzice z grupy kontrolnej.

Jeśli szukasz gotowego zestawu na start, zajrzyj też do wpisu o ćwiczeniach logopedycznych dla 3-latka.

Co właściwie ćwiczy gra logopedyczna

W odpowiedziach na najczęściej zadawane pytania PZL wylicza, od czego zależy prawidłowa artykulacja: „głównie odpowiedniej sprawności motorycznej (głównie warg i języka), właściwej percepcji słuchowej, prawidłowej budowy anatomicznej”. Dwa pierwsze obszary są tym, wokół czego kręcą się domowe zabawy. Budowę aparatu mowy ocenia logopeda — o tym w ostatniej sekcji.

Osobno stoi słuch fonemowy. W tym samym materiale czytamy, że słuchowe wyodrębnianie głosek z całości, ich identyfikacja i różnicowanie są podstawą kształtowania się syntezy i analizy słuchowej. Zabawy, które je trenują, opisaliśmy w tekście o ćwiczeniach słuchu fonemowego.

Jest jeszcze jedna wskazówka, która porządkuje wybór gry. W materiale Anny Paluch dla rodziców dzieci z opóźnionym rozwojem mowy, opublikowanym w dziale publikacji PZL, pada rada, by łączyć słowa-nazwy z konkretnymi zabawkami, przedmiotami lub obrazkami. Gra, w której nazwa ma swój przedmiot na stole, robi dokładnie to.

Jaka gra pasuje do wieku dziecka

Rozwój mowy przebiega w indywidualnym tempie i rytmie, ale — jak czytamy w publikacji Anny Paluch na stronie PZL — u każdego dziecka widać te same prawidłowości, ujawniające się w postaci kolejnych etapów rozwojowych. NIDCD ujmuje to krócej: dzieci różnią się tempem rozwoju mowy i języka.

Tabela rozwoju mowy z folderu PZL podpowiada, czego można oczekiwać:

• 3 lata — trzylatek ma jeszcze prawo wymawiać spółgłoski dźwięczne z niepełną dźwięcznością, a nawet bezdźwięcznie;
• 4 lata — prawidłowa jest artykulacja spółgłosek k, g, ś, ź, ć, dź;
• 5 lat — prawidłowa jest wymowa spółgłoski r albo zastępowanie jej spółgłoską l; folder podaje przy tym, że 35% dzieci pięcioletnich wymawia r prawidłowo;
• 7 lat — prawidłowa wymowa wszystkich spółgłosek i samogłosek języka polskiego.

Dwie najczęściej wyczekiwane grupy głosek mają w materiałach PZL osobny komentarz. O szeregu sz, ż, cz, dż czytamy, że zgodnie z artykulacyjnymi normami rozwojowymi głoski te pojawiają się w wieku pięciu lat, czasem nawet wcześniej. Przy głosce r PZL zaznacza, że potrzebna do niej precyzja i elastyczność języka u jednych dzieci pojawia się w wieku 3–5 lat, a u innych taki poziom sprawności jest możliwy dopiero po wspomaganiu odpowiednimi ćwiczeniami.

Przy opóźnionym rozwoju mowy autorka odradza czekanie. W tej samej publikacji, poświęconej dzieciom z problemami z mową, czytamy, że w takiej sytuacji powszechny staje się pogląd, żeby z trzy-czterolatkiem rozpoczynać ćwiczenia, a nie czekać.

Co możesz zrobić w domu

Sześć zabaw, które nie wymagają zakupów. Zacznij od jednej.

1. Zgadujcie dźwięki domu. Usiądźcie i wsłuchajcie się w to, co słychać: lodówkę, klucze, deszcz za oknem. Folder PZL radzi wprost: „Bawcie się w słuchanie dźwięków z otoczenia, odgłosów zwierząt. Ucz dziecko koncentrowania się na nich”. Proponujemy kilka minut przy porannym ubieraniu.
2. Czytaj i dopytuj. Przy codziennym czytaniu wskazuj przedmioty i osoby na ilustracjach i pytaj: gdzie jest? pokaż gdzie? Folder PZL pisze, że umożliwiasz w ten sposób dziecku aktywne uczestnictwo w czytaniu. To także ta część czytania, która w przywołanym wyżej badaniu wiązała się z większym zasobem słów u dzieci późno mówiących.
3. Komentuj na głos. Opisuj to, co widzicie i co robicie, i zadawaj dziecku pytania — to jedna z pierwszych rad w folderze PZL. Zrób z tego zamianę ról: przez chwilę komentujesz ty, potem dziecko. Proponujemy pięć minut przy nakrywaniu do stołu.
4. Dokładaj jedno słowo. Wskazówki Anny Paluch dla rodziców dzieci z opóźnionym rozwojem mowy zalecają dodawanie do wypowiedzi dziecka jeszcze jednego słowa. Dziecko mówi „auto”, ty odpowiadasz „czerwone auto”, a przy kolejnej rundzie słowo dokłada dziecko.
5. Zróbcie własne memo. Te same wskazówki zalecają różnorodne zabawki i pomoce, także proste i bliskie dziecku, które można wykonać. Wytnijcie osiem par obrazków z gazety, nazywajcie je za każdym odkryciem i zostawcie zestaw na widoku.
6. Patrzcie na usta. Te same wskazówki zalecają dbanie o kontakt wzrokowy — dziecko powinno obserwować twarz, głównie usta mówiącego. Siądźcie naprzeciwko siebie i naśladujcie po kolei swoje miny i sylaby. Proponujemy kilka minut przed kąpielą.

Zasady, które pomagają utrzymać zabawę

Anna Paluch zebrała wskazówki dla rodziców dzieci z opóźnionym rozwojem mowy, opublikowane na stronie Polskiego Związku Logopedów. Oto kilka z nich:

• do zabaw językowych trzeba wybierać odpowiedni moment — dziecko nie może być zmęczone, głodne ani rozdrażnione;
• jako dobre pory materiał wymienia: przed snem, podczas kąpieli lub w łóżku;
• nagradzajcie próby mówienia: oklaskami, radością, pochwałą, nawet za minimalny sukces;
• nie używajcie zmiękczeń i zdrobnień;
• lustro nie jest obowiązkowe — materiał odnotowuje, że dzieci o zaburzonym rozwoju mowy często nie lubią ćwiczeń przed lustrem.

Folder PZL dorzuca dwie rzeczy do sposobu mówienia. Pierwsza: używaj nieco wolniejszego tempa mowy i dobieraj proste, zrozumiałe dla dziecka słownictwo. Druga: nigdy nie porównuj swojego dziecka do innych dzieci i nie krytykuj go.

Kiedy skonsultować się z logopedą

Zabawa nie zastępuje konsultacji. W odpowiedziach na najczęstsze pytania PZL pada zdanie, które warto znać: „Według norm artykulacyjnych żadna głoska języka polskiego nie jest realizowana z językiem między zębami, bądź z językiem w pozycji bocznej”. Jeśli zaobserwujesz u dziecka taką wymowę, PZL pisze, że bezwzględnie należy skontaktować się z logopedą, który dobierze odpowiednie ćwiczenia i określi przyczynę tego zjawiska.

Folder PZL wymienia też sytuacje, w których pomoc logopedy może być przydatna — między innymi wtedy, gdy dziecko nieprawidłowo reaguje lub wcale nie reaguje na dźwięki otoczenia albo gdy oddycha przez usta i ślini się. Przy tym drugim folder dodaje praktyczną radę: często oczyszczaj nos dziecka z wydzieliny, zwłaszcza w czasie infekcji, bo ułatwia to utrzymanie nawyku oddychania przez nos.

PZL podaje też jeden konkretny próg: jeżeli dziecko będące w klasie zerowej nie wymawia głosek sz, ż, cz, dż, należy zgłosić się do logopedy, który określi przyczynę opóźnienia i podejmie terapię logopedyczną.

NIDCD przypomina z kolei, że badanie słuchu bywa częścią oceny dziecka, ponieważ problem ze słuchem może wpływać na rozwój mowy i języka.

Jeśli widzisz nieprawidłowości w mowie dziecka — w mówieniu albo w rozumieniu — folder PZL kieruje do rodzica krótkie zdanie: skontaktuj się z logopedą. Dodaje też, żeby w razie niepokoju o rozwój dziecka nie pozwolić zbyć się radami innych, że z tego wyrośnie, tylko skorzystać ze specjalistycznej konsultacji. W swoim FAQ PZL odnotowuje, że dzieci są zgłaszane do gabinetów logopedycznych zbyt późno.

Gry logopedyczne dla dzieci nie muszą być kupione ani wydrukowane — wystarczy kilka minut i powtarzalna pora dnia. Wybierz jedną zabawę z listy powyżej i zostań przy niej przez tydzień, zanim dołożysz kolejną. Codzienne ćwiczenia łatwiej utrzymać, gdy mają formę zabawy — w aplikacji Pogaduszki znajdziesz krótkie ćwiczenia dopasowane do wieku dziecka.