Jak zachęcić dziecko do mówienia — 7 kroków w domu

Polski Związek Logopedów radzi rodzicom trzy rzeczy: rozmawiaj z dzieckiem i opisuj mu, co widzicie i co robicie, mów nieco wolniejszym tempem i prostym słownictwem, a także codziennie czytaj. Od tego warto zacząć, zanim sięgniesz po cokolwiek bardziej skomplikowanego. Poniżej rozpisujemy te zalecenia na konkretne kroki i pokazujemy, przy jakich sygnałach warto umówić się do logopedy.

Dlaczego rozmowa z dorosłym tyle zmienia

Według amerykańskiego instytutu NIDCD pierwsze trzy lata życia są najintensywniejszym okresem nabywania mowy i języka. Ten sam instytut dodaje, że umiejętności mowy rozwijają się najlepiej w otoczeniu bogatym w dźwięki, obrazy i stały kontakt z mową innych ludzi.

W praktyce to otoczenie tworzysz Ty. W folderze „Mowa małego dziecka 0–7 lat" Polski Związek Logopedów radzi wprost: rozmawiaj ze swoim dzieckiem, opowiadaj mu, czyli opisuj to, co widzicie i co robicie, i zadawaj mu pytania, choć nie jest jeszcze w stanie udzielić odpowiedzi — a potem sam na nie odpowiadaj.

Twoja reakcja jest częścią nauki, nie tylko tłem. Folder PZL zauważa to już na etapie gaworzenia: gaworzenie będzie bardziej intensywne, jeśli dorośli zwrócą na nie uwagę i będą naśladowali swoje dzieci — w ten sposób zachęcą je do mówienia. Jeśli Twoje dziecko dużo powtarza po Tobie całe słowa i zwroty, zajrzyj też do wpisu o echolalii u dziecka.

Mów wolniej, prościej i twarzą do dziecka

Folder PZL radzi, by wypowiedzi kierowane do dziecka były bardzo staranne, w nieco wolniejszym tempie mowy i z prostym, zrozumiałym dla dziecka słownictwem. Do tego dochodzi strona widoczna: używaj bogatej mimiki i gestykulacji oraz utrzymuj kontakt wzrokowy.

Osobny materiał PZL, wskazówki Anny Paluch dla rodziców dzieci z opóźnionym rozwojem mowy, rozwija ten sam wątek. Zaleca mówić do dziecka nieco wolniej i eksponować ważne w zdaniu słowa przez podkreślenie ich głosem, intonacją i akcentem. Zaleca też proste i krótkie zdania — zdanie długie i złożone nie będzie zrozumiałe, a dodatkowo nie stanowi dla dziecka dostępnego wzorca do naśladowania.

Dwie drobne rzeczy z tego samego materiału, o których łatwo zapomnieć. Po pierwsze, warto starać się o kontakt wzrokowy z dzieckiem, które powinno obserwować twarz, głównie usta mówiącego. Po drugie, materiał radzi nie używać zmiękczeń i zdrobnień.

Zostaw dziecku miejsce na odpowiedź

Ta sama publikacja radzi słuchać dziecka uważnie i nie wprowadzać atmosfery pośpiechu. Radzi również akceptować gesty i miny, których dziecko używa w celach komunikacyjnych — ale samemu powiedzieć w prostej formie to, co dziecko chciało przekazać. Gest nie jest więc konkurencją dla słowa; jest zaproszeniem, na które odpowiadasz słowem.

Każda próba mówienia zasługuje na reakcję. Materiał Anny Paluch zaleca nagradzać dziecko za próby mówienia — klaszcząc, ciesząc się, chwaląc, nawet za minimalny sukces. Dopuszcza przy tym delikatne poprawienie tego, co powiedziało dziecko, bez wymagania za każdym razem powtórzenia poprawnej formy wyrazu.

Folder PZL ujmuje to szerzej: zadbaj, by Twoje oczekiwania wobec dziecka były realistyczne, i głośno chwal je za wysiłek, jaki wkłada w realizację różnych zadań.

Rozbudowuj to, co dziecko już powiedziało

To jedna z najprostszych technik, jakie możesz stosować w kuchni i w windzie. Materiał Anny Paluch radzi zwracać uwagę na samodzielne i spontaniczne słowa dziecka, a następnie dodawać jeszcze jedno słowo i rozbudowywać wypowiedź dziecka.

Dziecko mówi „auto" — Ty odpowiadasz „czerwone auto". Mówi „czerwone auto" — słyszy „czerwone auto jedzie". Nie prosisz o powtórzenie i nie przerywasz zabawy; po prostu oddajesz dziecku jego własne słowo w nieco dłuższej wersji. Ten sam materiał przypomina też, żeby łączyć słowa-nazwy z konkretnymi zabawkami, przedmiotami lub obrazkami, a prostych słów uczyć zaczynając od sylab otwartych, w zabawie zachęcając do powtarzania i łącząc je z gestem i mimiką.

Czytanie i słuchanie — codziennie, nie od święta

Folder PZL stawia sprawę krótko: codziennie czytaj swojemu dziecku i moduluj głosem, by słuchało Cię z zainteresowaniem. Czytanie nie musi być jednostronne — wskazuj przedmioty i osoby na ilustracjach i dopytuj: gdzie jest? pokaż gdzie? W ten sposób umożliwiasz dziecku aktywne uczestnictwo w czytaniu.

Obok czytania folder wymienia słuchanie. Stymuluj rozwój percepcji słuchowej swojego dziecka: bawcie się w słuchanie dźwięków z otoczenia i odgłosów zwierząt, i ucz dziecko koncentrowania się na nich. Szerzej PZL radzi zapewnić dziecku bogactwo różnorodnych doświadczeń — słuchowych, ruchowych, wzrokowych, czuciowych i smakowych.

Czego lepiej nie robić

Folder PZL wymienia to wprost: nigdy nie porównuj swojego dziecka do innych dzieci, nie krytykuj go i unikaj omawiania problemów dziecka w jego obecności.

Druga pułapka to zły moment. Materiał Anny Paluch radzi wybierać na zabawy językowe moment, w którym dziecko nie jest zmęczone, głodne ani rozdrażnione, i obserwować indywidualne preferencje dziecka — zapamiętując, kiedy jest ono najbardziej zainteresowane nauką.

Porównania bolą tym bardziej, że rozrzut między dziećmi bywa ogromny. NIDCD zaznacza, że dzieci różnią się tempem rozwoju mowy i języka, a folder PZL podaje konkretną skalę tej różnicy: roczne dzieci wymawiają przeciętnie ok. 6 słów, ale są i takie, które nie potrafią wymówić jeszcze żadnego, i takie, które wymawiają ok. 50 wyrazów.

Co możesz zrobić w domu

1. Opisuj na głos jedną codzienną czynność — kąpiel, krojenie warzyw, ubieranie. Mów, co widzicie i co robicie; proponujemy zacząć od jednej stałej sytuacji dziennie, żeby weszła w nawyk.
2. Czytaj codziennie i moduluj głosem. Proponujemy kilka minut i jedną książeczkę dziennie.
3. Dodaj jedno słowo do tego, co powiedziało dziecko. Za każdym razem, gdy usłyszysz pojedynczy wyraz, odbij go w dłuższej formie.
4. Pochwal każdą próbę mówienia — klaśnij, uciesz się, powiedz, że słyszysz. Nie czekaj na poprawną formę.
5. Pobawcie się w rozpoznawanie dźwięków. Zatrzymajcie się na chwilę przy oknie albo w parku i nazwijcie, co słychać; proponujemy kilka minut, na przykład w drodze do przedszkola.
6. Wybierz na te zabawy dobrą porę — nie wtedy, gdy dziecko jest zmęczone, głodne albo rozdrażnione.
7. Odpowiedz słowem na gest. Gdy dziecko pokazuje palcem albo robi minę, przyjmij to — i sam powiedz w prostej formie to, co chciało przekazać.

Amerykańska Akademia Pediatrii ujmuje całość jednym zdaniem: ważne jest zachęcanie dziecka do „mówienia" gestami lub dźwiękami oraz spędzanie z niemowlęciem lub małym dzieckiem dużo czasu na zabawie, czytaniu i rozmowie.

Kiedy skonsultować się z logopedą

Folder PZL podaje dwa punkty odniesienia z pierwszych dwóch lat. Pierwszy wyraz, który coś znaczy, powinien pojawić się między 8. a — najpóźniej — 18. miesiącem życia. Dla wieku 18–23 miesiąca folder wymienia początek wypowiedzi dwuwyrazowych; dziecko używa wtedy przede wszystkim rzeczowników, czyli nazw.

Niezależnie od wieku na liście PZL „pomoc logopedy może być przydatna także w przypadku, gdy dziecko" znajdują się między innymi sytuacje, w których dziecko:

• mało gaworzy,
• jest mało aktywne głosowo,
• nieprawidłowo reaguje lub wcale nie reaguje na dźwięki otoczenia.

Amerykańska Akademia Pediatrii dokłada jeszcze jedną obserwację: jeśli rozwój dziecka wydaje się opóźniony, powiedz o tym lekarzowi dziecka — i powiedz również wtedy, gdy dziecko przestaje mówić lub robić rzeczy, które robiło wcześniej. NIDCD formułuje ten próg jeszcze prościej: porozmawiaj z lekarzem dziecka, jeśli masz jakiekolwiek obawy. Nie musisz więc czekać, aż Twoje wątpliwości ułożą się w listę.

Jeśli umówisz wizytę, warto wiedzieć, czego się spodziewać. NIDCD wyjaśnia, że badanie słuchu często wchodzi w skład oceny, ponieważ problem ze słuchem może wpływać na rozwój mowy i języka; według AAP lekarz może zlecić badanie słuchu i skierować dziecko do logopedy na ocenę. Więcej o samej wizycie i o sygnałach według wieku piszemy we wpisie o tym, kiedy iść z dzieckiem do logopedy.

Folder PZL kończy zdaniem, które warto zapamiętać: jeśli odczuwasz jakikolwiek niepokój związany z rozwojem Twojego dziecka, nie pozwól zbyć się radami innych, że z tego wyrośnie — skorzystaj ze specjalistycznej konsultacji. Materiał Anny Paluch mówi to samo krócej: nie polegajmy wyłącznie na sobie, szukajmy pomocy u specjalistów.

Większość z tych kroków nie wymaga od Ciebie dodatkowego czasu — wymaga tylko, żeby codzienna czynność stała się okazją do rozmowy. Codzienne ćwiczenia łatwiej utrzymać, gdy mają formę zabawy — w aplikacji Pogaduszki znajdziesz krótkie ćwiczenia dopasowane do wieku dziecka.