Książki wspierające mowę — jak wybierać i czytać

Książki wspierające mowę mogą być zwykłymi książkami obrazkowymi, które oglądasz razem z dzieckiem. Zacznij od ilustracji i tematu, który Was interesuje, a sposób wspólnego czytania dopasuj do ochoty dziecka. Poniżej znajdziesz propozycje wyboru książki oraz gotowe przykłady rozmowy przy obrazkach, bez rankingu produktów i obietnic efektów.

Co wybrać: obrazki, krótką historię czy rymowanki?

Na początek proponujemy przyjrzeć się książkom, które już masz w domu. Otwórz jedną z nich i sprawdź, czy potrafisz wskazać scenę, o której chcesz porozmawiać: psa na spacerze, zakupy, zabawę w parku. Nie musisz od razu kupować zestawu opisanego jako pomoc do rozwoju mowy. Nasza propozycja to wybranie książki do wspólnego oglądania, a nie kompletowanie domowego gabinetu.

Przy wyborze możesz uwzględnić zainteresowania dziecka. Amerykańska Akademia Pediatrii proponuje także różne rodzaje lektur, między innymi opowieści, poezję i rymowanki, oraz pozwalanie dziecku na wybór książki. Te wskazówki znajdziesz w poradniku AAP o wspólnym czytaniu. Nie potrzebujesz listy obowiązkowych tytułów.

Proponujemy prostą próbę przed wypożyczeniem: przejrzyj kilka rozkładówek i wymyśl komentarz do jednej ilustracji. Przy obrazie kuchni możesz powiedzieć: „Ktoś przygotowuje obiad”, przy zwierzętach: „Ten pies schował się pod stołem”. Jeśli taka rozmowa odpowiada Tobie i dziecku, od tej książki możecie zacząć. Nie traktuj tej próby jako testu jakości książki ani umiejętności dziecka.

Książkę bez tekstu proponujemy wtedy, gdy chcesz samodzielnie opowiadać o obrazkach. Krótką historię możesz wybrać na wspólne słuchanie, a rymowankę na zabawę brzmieniem. To propozycje organizacji spotkania z książką, nie podział według skuteczności ani normy wieku. W innym dniu możesz wybrać zupełnie inny format, bez porównywania wyników.

Czy trzeba przeczytać wszystko od początku do końca?

NHS wyjaśnia, że przy oglądaniu książki z małym dzieckiem można po prostu mówić o tym, co widać, bez czytania słów ze strony. To ogólna wskazówka dotycząca wspólnego kontaktu z językiem, opisana w materiale NHS o wspieraniu komunikacji. Nie jest polską normą rozwoju wymowy ani zaleceniem ćwiczenia konkretnej głoski.

Możesz więc potraktować rozkładówkę jak początek rozmowy. Nasz przykład: na obrazku ktoś niesie koszyk, więc komentujesz: „Idzie na zakupy”. Potem spoglądasz na to, co zainteresowało dziecko. Jeśli wskazuje kota na sąsiedniej stronie, proponujemy podążyć za tym wyborem: „Zauważyłeś kota. Siedzi przy drzwiach”. Nie musisz wracać do koszyka tylko po to, żeby dokończyć wcześniej ułożony opis.

Gdy wybierasz czytanie tekstu, możesz oddzielić je od swobodnego opowiadania prostym zdaniem: „Teraz przeczytam, co tu napisano”. Jeśli później dopowiadasz własną historię, powiedz: „A ja wyobrażam sobie, że…”. Proponujemy takie rozróżnienie, żeby Tobie było wygodnie przechodzić między tekstem a rozmową. Nie musisz wymyślać ciekawszej wersji autora ani prowadzić przedstawienia.

Jedna ilustracja też może być Waszym planem. Jeśli chcesz ustalić ramy spotkania, zaproponuj: „Dziś obejrzymy tę stronę”. Możesz zakończyć na niej albo pójść dalej, zależnie od Waszej ochoty. Ten wybór nie służy do oceniania koncentracji dziecka. Zamiast liczyć przeczytane strony, proponujemy zdecydować, czy macie teraz ochotę na kolejną.

Jak rozmawiać przy obrazkach bez przepytywania?

NHS zaleca pozostawienie dziecku czasu na odpowiedź, gdy zadajesz pytanie. W tym samym poradniku o rozmowie z dzieckiem opisuje również odpowiadanie poprawną formą słowa bez krytykowania dziecięcej próby. Korzystaj z tych wskazówek jako z ogólnych zasad kontaktu, bez samodzielnego oceniania wymowy.

Proponujemy zacząć od własnego komentarza: „Widzę mokry parasol”. Potem możesz zaprosić dziecko do udziału: „A Ty co zauważyłeś?”. Nie ustalaj z góry, że ma wskazać właśnie kalosze. Jeśli pokaże kałużę, możesz powiedzieć: „Tak, tu jest kałuża”. Ten dialog jest naszym przykładem, a nie gotową procedurą terapeutyczną.

Możesz też zaproponować wybór: „Opowiadamy o psie czy o autobusie?”. Kiedy dziecko wybierze, spróbuj pozostać przy tym wątku. Nasz pomysł na dalszy komentarz brzmi: „Autobus stoi na przystanku. Ktoś do niego wsiada”. Jeśli nie chcesz zadawać kolejnego pytania, po prostu zatrzymaj się przy opisie. Nie ma tu listy odpowiedzi, które trzeba uzyskać.

Rozmowa nie potrzebuje punktów za poprawność. Proponujemy zrezygnować z własnej tabeli dobrych i złych odpowiedzi podczas czytania. Jeśli po spotkaniu chcesz coś zapamiętać, zanotuj tytuł i scenę, do której dziecko wróciło. Osobno zapisz ewentualne pytanie do specjalisty. Szersze wskazówki na codzienne sytuacje znajdziesz w artykule jak zachęcić dziecko do mówienia.

Co z powracaniem do tej samej książki?

AAP dopuszcza wybieranie tej samej książki ponownie oraz zakończenie historii, kiedy dziecko traci zainteresowanie. Nie musisz więc szukać nowości na każde spotkanie. Te zalecenia dotyczą przyjemności wspólnego czytania, a nie obietnicy, że określona liczba powtórek przyniesie konkretny efekt.

Jeśli masz ochotę na odmianę, proponujemy zmienić tylko własny punkt wyjścia. Przy znanej ilustracji możesz dziś opowiedzieć o pogodzie, innym razem o tym, co niesie bohater. Możesz też przeczytać tekst bez dodatkowych pytań. Każdy z tych pomysłów jest propozycją dla rodzica; nie wymaga sprawdzania, czy dziecko pamięta poprzednią rozmowę.

W zestawie pomysłów NHS na wspólną zabawę czytanie pojawia się także przed początkiem samodzielnego mówienia. NHS zwraca uwagę na słuchanie dźwięków, rytmu i rymów języka. Nie trzeba uzależniać wspólnego oglądania od tego, czy dziecko już odpowiada słowami.

Jeżeli chcesz zaplanować kolejną wizytę w bibliotece, proponujemy zapisać temat, który Was zainteresował, zamiast szukać książki z obietnicą rozwoju. Może to być las, pojazdy albo przygotowanie posiłku. Poproś o możliwość przejrzenia kilku propozycji. Wybór potraktuj jako zaproszenie do wspólnego czasu, a nie zakup rozwiązania trudności z mową.

Co możesz zrobić w domu

Poniższy plan jest naszą propozycją na kilka minut. Czas, kolejność i przykładowe zdania nie są dawką terapii ani zaleceniem ze źródeł. Wybierz element, który pasuje do Waszej sytuacji, i pomiń pozostałe, jeśli dziś nie macie na nie ochoty.

1. Wybierz książkę przed wspólnym oglądaniem. Proponujemy położyć obok siebie znaną książkę i inną dostępną w domu. Zaproś dziecko do wyboru. Możesz powiedzieć: „Którą dziś otworzymy?”. Jeśli wybierze tę samą co wczoraj, przyjmij ten wybór bez dokładania obowiązkowej nowości.
2. Obejrzyj ilustrację przez chwilę. Proponujemy zacząć od własnego spostrzeżenia, na przykład: „Na stole stoi miska”. Nie przygotowuj zestawu kontrolnych pytań. Możesz po prostu pokazać, co Ciebie zainteresowało, i zostawić miejsce na reakcję dziecka.
3. Zaproś do opowieści podczas oglądania. Nasza propozycja to pytanie: „O czym chcesz opowiedzieć?”. Jeśli nie pasuje do Waszej rozmowy, zamień je na komentarz. Nie wymagaj powtórzenia swojego zdania ani ponownego wypowiedzenia słowa na potrzeby tej zabawy.
4. Zakończ przy wybranej stronie. Na koniec proponujemy wspólnie zdecydować, czy odkładacie książkę, czy oglądacie dalej. Możesz zaznaczyć miejsce zakładką i wrócić do niego przy kolejnym spotkaniu. To sposób organizacji lektury, bez celu w postaci określonej liczby stron.

Przed kolejnym spotkaniem proponujemy także ustalić wygodne miejsce na książkę. Może leżeć przy fotelu albo na dostępnej półce, jeśli tak odpowiada Waszej domowej organizacji. Nie twórz z tego kolejnego zadania do odhaczenia. Możesz sam zaproponować powrót do ilustracji, którą zapamiętałeś, a dziecko może wybrać inną. Gdy czyta drugi opiekun, opowiedz mu po prostu, którą stronę ostatnio oglądaliście. Nie potrzebuje scenariusza identycznego z Twoim ani obowiązku zadawania tych samych pytań.

Kiedy skonsultować się z logopedą

Jeśli niepokoi Cię rozumienie wypowiedzi, przekazywanie potrzeb albo mowa dziecka, porozmawiaj z logopedą lub lekarzem. Nie odkładaj pytania do czasu wypróbowania kolejnej książki. NIDCD zaleca rozmowę z lekarzem przy obawach dotyczących mowy i języka i wyjaśnia, że ocena może obejmować badanie słuchu, ponieważ problemy ze słuchem mogą wpływać na ten rozwój.

Przed konsultacją proponujemy opisać konkretną sytuację własnymi słowami: co powiedziałeś, co zrobiło dziecko i co wzbudziło Twoją obawę. Nie przypisuj temu rozpoznania. Możesz zapytać specjalistę, jak dobierać książki i rozmowę do potrzeb dziecka. O przygotowaniu do wizyty przeczytasz też w poradniku kiedy do logopedy z dzieckiem.

Na kolejne wspólne czytanie proponujemy wybrać jedną dostępną książkę i otworzyć ją bez planu odpytywania. Zostaw sobie swobodę przeczytania tekstu, opowiedzenia ilustracji albo zakończenia spotkania. Jeśli szukasz również pomysłów na domowe aktywności związane z mową, poznaj aplikację Pogaduszki.