Etapy rozwoju mowy u dzieci — od głużenia do 7 lat

Etapy rozwoju mowy u dzieci Leon Kaczmarek ujął w cztery okresy: melodii, wyrazu, zdania i swoistej mowy dziecięcej. Pierwszy trwa od urodzenia do 12. miesiąca życia, ostatni kończy się około 7. roku życia. Niżej znajdziesz, co dzieje się w każdym z nich, jakie liczby podaje Polski Związek Logopedów i kiedy o wymowie dziecka warto z kimś porozmawiać.

Cztery okresy rozwoju mowy — i dlaczego to tylko mapa

W przeglądzie periodyzacji opublikowanym w czasopiśmie Polskiego Związku Logopedów Józef Porayski-Pomsta nazywa podział Kaczmarka najbardziej reprezentatywnym dla tego typu badań w Polsce i przypomina jego granice. Okres melodii obejmuje czas od urodzenia do 12. miesiąca życia. Okres wyrazu autor wyznacza „między 12 a 18/24 m.ż.”. Okres zdania trwa od 18./24. do 36. miesiąca, a okres swoistej mowy dziecięcej — między 36. miesiącem życia a 7. rokiem życia.

W skrócie, w kolejności:

• okres melodii — od urodzenia do 12. miesiąca życia, z podokresami m.in. głużenia (2/4–6 m.ż.) i gaworzenia (6–12 m.ż.);
• okres wyrazu — między 12. a 18./24. miesiącem życia;
• okres zdania — od 18./24. do 36. miesiąca życia;
• okres swoistej mowy dziecięcej — między 36. miesiącem życia a 7. rokiem życia.

Już same te zapisy pokazują, jak elastyczne są granice. W dwóch miejscach tego podziału stoją obok siebie dwa progi — 18 i 24 miesiące. Sam Kaczmarek odnotował różnice między dziećmi: porównując rozwój czworga swoich dzieci, zwrócił uwagę, że nie rozwijają się one dokładnie tak samo.

Podobnie ujmuje to NIDCD, instytut wchodzący w skład amerykańskich National Institutes of Health: dzieci różnią się tempem rozwoju mowy i języka, a jednocześnie przechodzą przez naturalną kolejność opanowywania umiejętności językowych.

Dlatego w broszurze Polskiego Związku Logopedów „Mowa małego dziecka 0 – 7 lat” przy tablicy rozwoju mowy stoi zdanie, które warto przeczytać przed samą tablicą: „Tablica przedstawia w sposób ogólny rozwój mowy”. Wyszczególnione w niej zjawiska są dla danego okresu najbardziej charakterystyczne, ale nie jedyne.

Pierwszy rok: od głużenia do pierwszych słów

Okres melodii jest właściwy niemowlęciu, a melodii wypowiedzi towarzyszą ruchy ciała, gesty i mimika. Kaczmarek dzieli go na podokresy — w tym „głużenia – 2/4-6 m.ż.; gaworzenia – 6-12 m.ż.”.

Głużenie, nazywane też gruchaniem, broszura PZL opisuje obrazowo: niemowlę „śpiewa guu, agu, aku, ghy”, a przy tym reaguje na różne dźwięki i głośno się śmieje. Ta sama tablica dodaje obserwację dotyczącą słuchu: dzieci niesłyszące nie gaworzą w sposób samonaśladowczy, czyli nie powtarzają wielokrotnie tych samych sylab.

Dalej tempo rośnie. W periodyzacji Porayskiego-Pomsty naśladowanie intonacji bez jej rozumienia pojawia się około 8. miesiąca życia, a echolalia około 10. miesiąca. Około 7. miesiąca, jak podaje PZL, pojawiają się pierwsze prototypy wyrazowe — wypowiedzi, które po raz pierwszy przypominają wyrazy.

Mówienie startuje później niż porozumiewanie się. Porayski-Pomsta pisze o komunikowaniu się słownym, że „jego początek przypada na okres między 9 a 12 miesiącem życia dziecka”; wcześniej dziecko komunikuje się z otoczeniem środkami niewerbalnymi.

Na koniec pierwszego roku rozrzut jest duży, a tablica PZL mówi o tym wprost: „Roczne dzieci wymawiają przeciętnie ok. 6 słów”.

Drugi rok: od słowa do zdania

W okresie wyrazu, czyli między 12. a 18./24. miesiącem życia, słownik dziecka rośnie szybko. PZL podaje jedną konkretną liczbę: „20-miesięczne dziecko wymawia średnio ok. 170 wyrazów”.

Potem pojawia się składanie słów. We własnej periodyzacji Porayski-Pomsta umieszcza fazę tworzenia wypowiedzi dwu- i trzywyrazowych na „17/19 – 24/27 miesiąc życia dziecka”. Od tej fazy wypowiedź dziecka ma już dwa lub trzy wyrazy.

Okres zdania autor opisuje jako czas fundamentów — kształtowania się podstaw systemu językowego dziecka.

Trzy i cztery lata: zdania złożone i pierwsze trudne głoski

Okres swoistej mowy dziecięcej Porayski-Pomsta nazywa okresem dochodzenia do języka dorosłych. Kaczmarek pisał przy tym, że mowa dziecka 3-letniego jest w zasadzie ukształtowana i dalej już głównie dojrzewa.

W praktyce trzylatek mówi coraz swobodniej — tablica PZL notuje, że dziecko 3-letnie zaczyna śmielej posługiwać się zdaniami złożonymi. Wymowa bywa jeszcze nierówna i to mieści się w opisie normy: trzylatek „ma jeszcze prawo wymawiać spółgłoski dźwięczne z niepełną” dźwięcznością, więc „woda” brzmiąca jak „foda” nie jest w tym wieku zaskoczeniem. Ta sama tablica dodaje, że „przed ukończeniem 3 lat i 8 miesięcy wiele dzieci zamienia r na j”.

U czterolatka tablica stawia pierwsze wyraźniejsze granice. Z jednej strony czterolatek nie powinien już zamieniać „t”, „d” na „k”, „g” ani odwrotnie. Z drugiej — może jeszcze zamieniać „sz, ż, cz, dż” oraz „s, z, c, dz” na „ś, ź, ć, dź”, czyli zmiękczać głoski szumiące i syczące. Te dwa zjawiska tablica traktuje więc inaczej.

Pięć, sześć i siedem lat: „r” i głoski szumiące

Z głoską „r” tablica PZL wiąże dwie wyjątkowo konkretne liczby: „35% dzieci 5-letnich prawidłowo wymawia r”, a „większość dzieci poprawnie wymawia głoskę r zanim ukończy 6 rok” życia.

Podobnie wygląda dźwięczność: tablica podaje, że „20% 6-latków spółgłoski dźwięczne nadal wymawia tylko częściowo” dźwięcznie.

Z piątym rokiem życia wiąże się jeszcze jedna zmiana. Porayski-Pomsta zauważa, że około 5. roku życia kończy się zasadniczo etap kształtowania się systemu fonologiczno-artykulacyjnego dziecka. To też wiek językowej inwencji — PZL notuje, że „5-latek tworzy własne wyrazy”, na przykład „ukradacz” na złodzieja.

W tablicy PZL wiersz opisujący siedmiolatka mówi o „prawidłowej wymowie wszystkich spółgłosek i samogłosek języka polskiego”. Co nie znaczy, że na tym koniec: do około 10. roku życia mowa dziecka będzie nabierała cech mowy dojrzałej.

Co możesz zrobić w domu

Broszura PZL jest zbiorem zaleceń dla rodziców, nie planem ćwiczeń z zegarkiem. Kroki niżej pochodzą z niej, a proponowane ramy czasowe są naszą sugestią — źródło ich nie podaje.

1. Rozmawiaj i opisuj na głos. PZL radzi rozmawiać z dzieckiem i opowiadać mu, czyli opisywać to, co widzicie i co robicie. Proponujemy wpleść to w jedną codzienną czynność, na przykład przygotowywanie śniadania.
2. Czytaj codziennie. Broszura zaleca codzienne czytanie dziecku i modulowanie głosem, by słuchało z zainteresowaniem. Wystarczy kilka minut przed snem.
3. Bawcie się w słuchanie. PZL radzi stymulować percepcję słuchową zabawą w dźwięki z otoczenia i odgłosy zwierząt oraz uczyć dziecko koncentrowania się na nich.
4. Mów twarzą w twarz. Zwracając się do dziecka, używaj bogatej mimiki i gestykulacji oraz utrzymuj kontakt wzrokowy — to także zalecenie z broszury.
5. Dbaj o oddychanie nosem. Broszura radzi często oczyszczać nosek z wydzieliny, zwłaszcza w czasie infekcji.
6. Nie porównuj. „Nigdy nie porównuj swojego dziecka do innych dzieci. Nie krytykuj go” — to zalecenie PZL brzmi dokładnie tak.

Więcej pomysłów na codzienne rozmowy zebraliśmy w osobnym wpisie — o tym, jak zachęcić dziecko do mówienia.

Kiedy skonsultować się z logopedą

Tablice i przedziały wiekowe nie zastępują oceny konkretnego dziecka. Broszura PZL wymienia sytuacje, w których pomoc logopedy może być przydatna — między innymi gdy dziecko nieprawidłowo reaguje lub wcale nie reaguje na dźwięki otoczenia, gdy mało gaworzy albo gdy oddycha przez usta i się ślini.

Jest też sygnał związany wprost z etapami. Porayski-Pomsta pisze o etapie przedjęzykowym, że jego przedłużanie się „poza 12. miesiąc, może sygnalizować – nie musi – opóźniony rozwój mowy”.

Jeśli obserwujesz coś z tej listy, skonsultuj się z logopedą — oceni mowę i wymowę dziecka. PZL formułuje to stanowczo: nie warto poprzestawać na zapewnieniach innych, że dziecko „z tego wyrośnie”, i warto skorzystać ze specjalistycznej konsultacji, a w razie potrzeby z terapii logopedycznej. Warto też pamiętać o słuchu — NIDCD podaje, że badanie słuchu bywa włączane do oceny, bo problem ze słuchem może wpływać na rozwój mowy i języka. A przy jakichkolwiek wątpliwościach ten sam instytut radzi porozmawiać z lekarzem dziecka.

O tym, jak wygląda pierwsza wizyta i jak się do niej przygotować, pisaliśmy osobno — w tekście o tym, kiedy iść do logopedy.

Etapy rozwoju mowy u dzieci najlepiej czytać jako kolejność, a nie jako terminarz: wiesz, co przychodzi po czym, i wiesz, które zjawiska w danym wieku są jeszcze opisywane jako typowe. Codzienne rozmowy i czytanie łatwiej utrzymać, gdy mają formę zabawy — w aplikacji Pogaduszki znajdziesz krótkie ćwiczenia dopasowane do wieku dziecka.