Rotacyzm — ćwiczenia na głoskę „r” i co jest normą

Jeśli Twoje dziecko mówi „jak” albo „lak” zamiast „rak”, słyszysz zastępstwa, które Polski Związek Logopedów opisuje jako normalny schemat rozwoju tej głoski: j – l – r. Związek podaje, że u większości dzieci głoska „r” pojawia się około 3–5 roku życia, a jego broszura — że większość dzieci wymawia ją poprawnie, zanim ukończy 6 rok życia. To, co możesz robić w domu, dotyczy sprawności języka, a ćwiczenia powinny odbywać się zgodnie z zaleceniami logopedy.

Czym jest rotacyzm i jakie ma postaci

Rotacyzm, nazywany też reraniem, to — zgodnie z definicją z publikacji Polskiego Związku Logopedów — „wada wymowy polegająca na nieprawidłowej wymowie” głoski „r”. Najczęstszą wadą wymowy jest seplenienie; reranie jest drugie pod względem częstości. O seplenieniu pisaliśmy osobno we wpisie o seplenieniu u dziecka.

Ta sama publikacja wyróżnia trzy postaci rotacyzmu:

• mogirotacyzm — opuszczanie głoski „r”,
• pararotacyzm — zastępowanie głoski „r” inną, np. „l” albo „ł”,
• rotacyzm właściwy — zniekształcenia głoski „r”, m.in. uwularny (języczkowy), lateralny (boczny) i labialny (wargowy).

W pararotacyzmie na miejsce „r” wchodzi inna głoska — broszura Związku podaje przykłady: ryba=jiba, rower=lowel. W rotacyzmie właściwym głoska jest wymawiana, ale zniekształcona. Autorka publikacji o terapii rotacyzmu zauważa też, że w ostatnich latach odnotowuje się wzrost liczby dzieci z wadami wymowy.

Kiedy dziecko powinno wymawiać „r”

Zacznijmy od zastrzeżenia, które stawia sam Związek: jego tablica rozwoju mowy „przedstawia w sposób ogólny rozwój mowy”. Liczby poniżej są więc orientacyjne.

• Według odpowiedzi Polskiego Związku Logopedów u większości dzieci głoska „r” pojawia się około 3–5 roku życia.
• Według publikacji PZL o terapii rotacyzmu głoska „r” pojawia się w zasobie dźwiękowym dziecka w 5–6 roku życia.
• Według broszury PZL „Mowa małego dziecka 0 – 7 lat” większość dzieci poprawnie wymawia głoskę „r”, zanim ukończy 6 rok życia, a 35% dzieci 5-letnich prawidłowo wymawia „r”.

Normalny schemat rozwoju tej głoski to j – l – r: początkowo zastępstwem jest „j” (rak – jak), potem „l” (rak – lak). Pierwsza z tych zamian pojawia się wcześnie — przed ukończeniem 3 lat i 8 miesięcy wiele dzieci zamienia „r” na „j”.

Związek opisuje też inne sposoby, którymi dzieci radzą sobie z tą głoską: opuszczanie jej albo zamianę na inną, np. „ł” (rak – łak).

Dlaczego „r” jest tak trudna

Przy tej głosce potrzebna jest wibracja koniuszka języka i odpowiednie tempo tego ruchu, a prawidłowa artykulacja to „szybkie i delikatne uderzenia czubka języka o wałek dziąsłowy” za górnymi zębami. Jak pisze Związek, „R” to głoska, która daje największe możliwości zniekształceń z całego zestawu głosek polskich.

Żeby sprostać takim wymaganiom, język musi — znów cytując PZL — „wykazać się precyzją i elastycznością”. U jednych dzieci taką sprawność obserwuje się w wieku 3–5 lat, u innych jest ona możliwa po wspomaganiu odpowiednimi ćwiczeniami. Sama artykulacja zależy przy tym od kilku czynników naraz — Związek wymienia sprawność motoryczną warg i języka, właściwą percepcję słuchową i prawidłową budowę anatomiczną.

Deformacje, które wymienia PZL, to m.in. „r” wymawiane z drgającym językiem między zębami, z językiem w pozycji bocznej, z drganiami warg albo popularnie nazwane „r” francuskie. Broszura dodaje „r” wargowe i „r” tylnojęzykowe. Według norm artykulacyjnych żadna głoska języka polskiego nie jest realizowana z językiem między zębami ani z językiem w pozycji bocznej.

Skąd się bierze rotacyzm

Publikacja PZL o terapii rotacyzmu wymienia wśród przyczyn:

• niską sprawność języka,
• naśladowanie nieprawidłowych wzorców,
• zaburzenia słuchu fonematycznego — ćwiczenia, które go dotyczą, zebraliśmy w osobnym wpisie o ćwiczeniach słuchu fonemowego.

Osobną sprawą jest budowa jamy ustnej. Zbyt krótkie wędzidełko, czyli ankyloglosja, „może stwarzać problem dla prawidłowej artykulacji wielu głosek, głównie tych, które wymagają uniesienia języka do góry” — a „r” jest wśród nich wymieniona. Jeśli pojawia się wskazanie do podcięcia wędzidełka, Związek zaznacza, że decyzję należy poprzeć ćwiczeniami logopedycznymi, a o samym zabiegu decyduje lekarz we współpracy z logopedą.

Dla tego, co ma sens w domu, najważniejsze jest jedno zdanie Związku: jeżeli nie ma przeszkód anatomicznych, najczęściej skutek przynosi usprawnienie pracy języka, a zwłaszcza „gimnastyka” jego czubka.

Czego lepiej nie robić samodzielnie

Publikacja PZL stawia przy ćwiczeniach dwa warunki: „wymagają systematyczności i precyzji” oraz mają odbywać się „zgodnie z zaleceniami logopedy”. W domu zostaje więc gimnastyka języka, a dobór ćwiczeń, które mają doprowadzić do samej głoski, zostaw logopedzie — także wtedy, gdy w internecie natkniesz się na opis takiego ćwiczenia z palcem pod językiem albo z przedmiotem na jego czubku.

Nie proś dziecka, żeby powtarzało „r” za Tobą tak długo, aż się uda, i nie poprawiaj go w trakcie swobodnego opowiadania — zostaw sobie na ćwiczenia osobne, krótkie okienko. Jeśli zauważysz, że przy próbach język wychodzi między zęby, odłóż ćwiczenie i zapytaj o nie logopedę.

Co możesz zrobić w domu

Wszystkie ćwiczenia poniżej pochodzą z publikacji PZL o terapii rotacyzmu i dotyczą sprawności języka. Proponujemy kilka minut dziennie, najlepiej przed lustrem, w którym dziecko widzi swój język, i zawsze zgodnie z zaleceniami logopedy.

1. Pomaluj językiem sufit — przesuwaj szeroki język po podniebieniu górnym w przód i w tył. Proponujemy kilka powtórzeń przy wieczornym myciu zębów, kiedy lustro i tak jest pod ręką.
2. Wymiataj śmieci — przesuwaj język po podniebieniu dolnym, nie wychodząc poza zęby. Wystarczy kilka ruchów w jedną i w drugą stronę.
3. Kląskaj jak konik — w bardzo wolnym tempie. Proponujemy pięć kląśnięć na raz.
4. Żuj język jak gumę — połóż boki języka na dolnych zębach, przygryź je lekko górnymi i wykonuj ruch żucia. To ćwiczenie dobrze wychodzi przy czytaniu książki na kanapie.
5. Wracaj do tego codziennie i krótko, bo ćwiczenia wymagają systematyczności i precyzji. Lepiej zrobić trzy ćwiczenia dziś i trzy jutro niż wszystkie naraz raz w tygodniu.

Jeśli ćwiczenia idą ciężko, proponujemy zmienić nie ich liczbę, a oprawę: zrób je przed lustrem razem z dzieckiem, pokaż własny język, policzcie powtórzenia na palcach. Nagranie krótkiego filmiku telefonem też bywa pomocne — dziecko widzi wtedy swój język z boku, a Ty masz co pokazać logopedzie na konsultacji.

Co rotacyzm ma wspólnego ze szkołą

Związek wskazuje, że prawidłowa artykulacja głosek oraz ich słuchowe wyodrębnianie, identyfikacja i różnicowanie — czyli słuch fonemowy — „są podstawą do kształtowania się syntezy i analizy słuchowej, dwóch bardzo ważnych procesów, niezbędnych do nabywania czytania i pisania”. W tej samej odpowiedzi czytamy, że zaburzenia mowy występujące we wczesnym dzieciństwie są jednym z częstych wyznaczników specyficznych trudności w czytaniu i pisaniu, czyli trudności o charakterze dyslektycznym.

Publikacja o terapii rotacyzmu dodaje, że wady wymowy utrudniają kontakty językowe z otoczeniem i bywają przyczyną niepowodzeń szkolnych uczniów.

Kiedy skonsultować się z logopedą

Potraktuj poniższe punkty jako obserwacje, nie jako rozpoznanie:

• jeśli po szóstych urodzinach „r” nadal się nie pojawiło — broszura PZL podaje, że większość dzieci wymawia tę głoskę poprawnie, zanim ukończy 6 rok życia;
• jeśli słyszysz „r” francuskie, wargowe albo tylnojęzykowe;
• jeśli przy „r” język drga między zębami albo układa się bokiem;
• jeśli dziecko konsekwentnie opuszcza „r” albo zamienia ją na „ł”.

Związek zwraca uwagę na dwie rzeczy jednocześnie. Z jednej strony istnieją opóźnienia, które pod wpływem stymulacji rodziców czy przedszkola normują się samoistnie. Z drugiej — powszechne jest zjawisko, że do gabinetów logopedycznych dzieci zgłaszane są zbyt późno, a długo utrzymujące się zastępstwa głoski „r” są trudniejsze do korekcji.

Dlatego warto zasięgnąć porady logopedy, aby ocenił perspektywy pojawienia się prawidłowej wymowy tej głoski. Przed wizytą proponujemy zapisać kilka wyrazów, w których słyszysz zastępstwo, i zanotować, od kiedy je słyszysz — to konkret, od którego łatwiej zacząć rozmowę.

A jeśli czytasz to z myślą o sobie, nie o dziecku: Związek przypomina, że wady wymowy występują nie tylko u dzieci i nierzadko są udziałem ludzi dorosłych, a ćwiczenia proponowane przez logopedę mogą zdecydowanie poprawić wymowę.

Proponujemy potraktować gimnastykę języka jako zabawę, a nie jako zadanie do odhaczenia. W aplikacji Pogaduszki znajdziesz krótkie ćwiczenia dopasowane do wieku dziecka.