Seplenienie u dziecka — norma czy czas na logopedę?

Seplenienie u dziecka w wieku przedszkolnym bardzo często mieści się w normie rozwojowej: głoski szumiące sz, ż, cz, dż należą do najtrudniejszych w polszczyźnie i według norm pojawiają się w wieku pięciu lat, czasem wcześniej. Inaczej wygląda sytuacja, gdy dziecko nie tyle zamienia głoskę na łatwiejszą, ile ją zniekształca — na przykład wsuwa język między zęby. Poniżej znajdziesz normy dla poszczególnych głosek, to, co utrudnia wymowę, zabawy do domu i listę sygnałów, przy których warto umówić się z logopedą.

Czym jest seplenienie i które głoski obejmuje

Logopedzi nazywają seplenienie sygmatyzmem. Według Medycyny Praktycznej sygmatyzm właściwy to deformacja głosek dentalizowanych związana ze zmianą miejsca artykulacji — zniekształca ich brzmienie i może występować w postaci seplenienia bocznego, międzyzębowego i dozębowego.

Seplenienie międzyzębowe brytyjska służba zdrowia NHS opisuje tak: dziecko wypycha język zbyt daleko do przodu, między przednie zęby, przez co „s” i „sz” brzmią bardziej jak angielskie „th”.

Zupełnie czym innym jest zastępowanie trudnej głoski łatwiejszą — gdy trzylatek mówi „safa” zamiast „szafa”. To nie jest deformacja, tylko zwykły etap rozwoju, o którym piszemy niżej.

Kiedy seplenienie mieści się w normie — głoski według wieku

Dziecko nie uczy się wszystkich głosek naraz. Polskie normy rozwojowe, opisane przez Polski Związek Logopedów i w poradniku „Kiedy do logopedy?”, układają się mniej więcej tak:

• Do 3 lat — dziecko wymawia już głoski ś, ź, ć, dź, a czasem także s, z, c, dz.
• Między 3. a 4. rokiem życia — trudne głoski sz, ż, cz, dż oraz r są najczęściej zastępowane łatwiejszymi: s, z, c, dz i l.
• 4 lata — czterolatek wymawia poprawnie ś, ź, ć, dź, choć głoski miękkie mogą jeszcze brzmieć jak s, z, c, dz.
• 5 lat — pojawiają się głoski szumiące sz, ż, cz, dż; w normie mieści się też jeszcze zastępowanie ich głoskami s, z, c, dz.
• 5–6 lat — mowa dziecka powinna być już poprawna pod względem artykulacji, wyraźna i zrozumiała dla otoczenia.
• 6 lat — sześciolatek wymawia poprawnie sz, ż, cz, dż oraz r; pomyłki mogą się jeszcze zdarzać, ale powinny być coraz rzadsze.
• 7 lat — dziecko wymawia prawidłowo wszystkie głoski języka polskiego, a do około 10. roku życia jego mowa nabiera cech mowy dojrzałej.

Jest jeszcze jeden moment, w którym wymowa może się chwilowo popsuć. Gdy wypadają mleczne zęby, zmieniają się warunki w jamie ustnej i — jak opisuje Polski Związek Logopedów — głoski s, z, c, dz, sz, ż, cz, dż mogą brzmieć mniej czysto. To przejściowe seplenienie funkcjonalne, ale ten etap może sprzyjać deformacjom głosek, więc dobrze wtedy uważniej przysłuchiwać się mowie dziecka.

Co utrudnia prawidłową wymowę

Specjaliści wskazują kilka rzeczy, które warto mieć na oku:

• Oddychanie ustami i sposób połykania. Polski Związek Logopedów pisze, że dzieci oddychające ustami lub nieprawidłowo połykające często mają trudności z wymową głosek szumiących. Medycyna Praktyczna dodaje, że nieprawidłowe ułożenie języka podczas połykania towarzyszy seplenieniu, a choroby nosa i gardła — zwłaszcza powiększone migdałki — warto leczyć wcześnie, żeby oddychanie z otwartymi ustami nie stało się nawykiem.
• Smoczek. Smoczek-gryzaczek blokuje ruchy języka — poradnik „Kiedy do logopedy?” radzi go nie stosować albo nie stosować długo za jednym razem. Ssanie smoczka poza karmieniem to najczęstszy szkodliwy nawyk: według poradnika o wadach zgryzu przyzwyczajenie do ssania smoczka lub palców przesuwa dolny łuk zębowy do tyłu i wychyla górne przednie zęby.
• Słuch. Prawidłowy słuch to podstawowy warunek rozwoju mowy. Jeśli dziecko znacznie zwiększa głośność telewizora albo nie reaguje na dzwonek telefonu, według poradnika „Kiedy do logopedy?” potrzebna jest pomoc logopedy.

Nawyk możesz zauważyć sama lub sam, ale jego wpływ na wymowę oceni logopeda.

Czy seplenienie minie samo?

Jeśli zadajesz sobie to pytanie, Medycyna Praktyczna odpowiada na nie jednym zdaniem: każdy rodzaj seplenienia, które nie ustępuje samoistnie, wymaga terapii logopedycznej. Nie chodzi więc o zgadywanie, tylko o obserwację — czy z miesiąca na miesiąc wymowa się poprawia i czy dziecko wciąż mieści się w normach z tabeli powyżej.

Polski Związek Logopedów zwraca uwagę, że dzieci trafiają do gabinetów logopedycznych zbyt późno. Jeśli więc masz wątpliwości, nie czekaj na „granicę wieku” — konsultacja niczego nie przesądza, a daje jasność.

Co możesz zrobić w domu

To zabawy, nie terapia. Jeśli dziecko jest już pod opieką logopedy, ustal z nim zestaw ćwiczeń; jeśli nie — traktuj poniższe pomysły jako codzienną gimnastykę oddechu, języka i warg.

1. Dmuchajcie bańki mydlane — raz szybko, raz powoli, raz mocno, raz delikatnie. Dobry moment to chwila po powrocie z przedszkola.
2. Zawieś piórka na nitkach i dmuchajcie na nie przy kąpieli: wydechy mocne i słabe, długie i krótkie. Można zrobić z tego wyścig — kto dłużej utrzyma piórko w ruchu.
3. Róbcie „kółeczka językiem” przy porannym myciu zębów. Dziecko obwodzi językiem otwarte usta w jedną i w drugą stronę. Możesz dołożyć zlizywanie odrobiny czekolady z kącików ust.
4. Ćwiczcie miny przed lustrem po obiedzie: zaciskanie ust w małe kółeczko, jak najszersze otwieranie ust, „podkówka” z warg. Lustro przyda się też przy „s” — pokaż dziecku, że język zostaje za zębami, i poproś, żeby zrobiło tak samo.
5. Mów do dziecka twarzą w twarz. Dziecko widzi wtedy, jak układasz usta przy poszczególnych głoskach. Ze starszym przedszkolakiem możesz bawić się w dzielenie wyrazów na sylaby i zgadywanie, jaką głoską zaczyna się lub kończy słowo.
6. Czytaj dziecku codziennie, najlepiej przed snem. Moduluj głos, wskazuj przedmioty i osoby na ilustracjach i staraj się wodzić palcem po czytanym tekście. Dopytuj: „gdzie jest?”, „pokaż gdzie?” — dzięki temu dziecko aktywnie uczestniczy w czytaniu, zamiast tylko słuchać.
7. Dbaj o oddychanie nosem. W czasie infekcji często oczyszczaj dziecku nos — łatwiej wtedy utrzymać nawyk oddychania przez nos.

Dwie zasady nad wszystkimi: nie zmuszaj dziecka do ćwiczeń i zaczynaj od tych, które przychodzą mu z łatwością. I nigdy nie porównuj dziecka do innych dzieci ani go nie krytykuj — Polski Związek Logopedów wymienia to wśród podstawowych rad dla rodziców. Jeśli w domu jest jeszcze smoczek, to dobry moment, żeby zaplanować pożegnanie z nim.

Kiedy skonsultować się z logopedą

Polski Związek Logopedów radzi wprost: jeśli odczuwasz jakikolwiek niepokój związany z rozwojem dziecka, nie pozwól zbyć się radami, że „z tego wyrośnie” — skorzystaj z konsultacji, a w razie potrzeby z terapii. Umów się, jeśli zauważysz, że:

• język wysuwa się między zęby przy głoskach s, z, c, dz — czyli głoska jest zniekształcona, a nie tylko zamieniona na łatwiejszą;
• dziecko ma ponad 4 lata, a jego wymowa (poza głoską „r”) odbiega od norm języka polskiego — według Medycyny Praktycznej to wskazanie do rozpoczęcia terapii logopedycznej;
• dziecko jest w zerówce i nadal nie wymawia głosek sz, ż, cz, dż;
• pojawiają się sygnały kłopotów ze słuchem: znacznie zwiększa głośność telewizora, nie reaguje na dzwonek telefonu albo inne dźwięki z otoczenia;
• w wieku 5–6 lat mowa nadal jest niewyraźna i trudno zrozumiała dla otoczenia.

Logopeda określi przyczynę i podejmie terapię, a jeśli będzie trzeba, skieruje dziecko do lekarza specjalisty — współpracuje m.in. z laryngologiem, audiologiem, foniatrą i ortodontą. W poradniach pracują logopedzi, pedagodzy i inni specjaliści. Jeśli chcesz skorzystać z logopedy w ramach NFZ, weź od pediatry skierowanie. Więcej praktycznych wskazówek znajdziesz na naszym blogu.

Seplenienie u przedszkolaka to najczęściej etap, a nie wyrok — ważne, żeby wiedzieć, na co patrzeć i kiedy poprosić o pomoc. Codzienne, krótkie zabawy językiem i oddechem łatwiej utrzymać, gdy są grą — w aplikacji Pogaduszki znajdziesz ćwiczenia wymowy dopasowane do wieku dziecka, które reagują na jego głos.